Agent Systems · 21-c01
26 Haziran 2026 · Kavram haritası
Bir sisteme agent demek, modele havalı bir isim takmak değildir. Agent; ortamdan gözlem alan, hedefe göre karar veren, tool'larla dış dünyada etki üreten, state taşıyan ve ne zaman duracağını bilen döngülü bir sistemdir.
- Sınır
- ortam + izinler
- Kalp
- observe -> decide -> act
- Bellek
- state + geçmiş
- Bitiş
- Termination koşulları
Bu yazıdaki terimler
- agent
- environment
- goal
- state
- tool
- loop
- termination
Agent kelimesi bazen her şeye yapıştırılıyor: chatbot, workflow, tek seferlik tool call, arka planda çalışan otomasyon. Hepsi agent değildir; ama hepsi aynı eksende okunabilir.
Kısa test şu: sistem yalnızca cevap mı üretiyor, yoksa bir hedef için sonraki adımını seçip ortamdan geri bildirim alarak ilerliyor mu? İkinci durumdaysa agentlik başlar.
Agent sınırı
Klasik agent çerçevesi sistemi bir ortam içinde düşünür: sensor'larla algılar, effector'larla eylem yapar. Yazılımda sensor dediğimiz şey kullanıcı mesajı, dosya, API sonucu, test çıktısı ya da tarayıcı DOM'u olabilir.
ortam
gözlemler
agent
state
S
politika
π(a|s)
tool'lar
T
başarı ölçütü
eylemler
eylem ortamı değiştirir, yeni gözlem doğar
Bu yüzden agent, modelin kendisi değildir. Model karar motoru olabilir; agent ise modeli çevreleyen sınırdır: neyi görebilir, neyi değiştirebilir, hangi state'i saklar, hangi başarı ölçütüne göre devam eder?
"An agent is anything that can be viewed as perceiving its environment through sensors and acting upon that environment through actuators."Bir agent, ortamını sensörler aracılığıyla algılayan ve bu ortam üzerinde eyleyiciler aracılığıyla hareket eden herhangi bir şey olarak görülebilir.
Üç akış
Chatbot, workflow ve agent birbirine benzeyebilir; fark kontrol akışındadır. Chatbot cevap verir. Workflow önceden yazılmış adımlardan geçer. Agent ise izin verilen alan içinde sonraki adımı çalışma anında seçer.
1 turn
yol kodda sabit
yol koşarken seçilir
Bu bir üstünlük sıralaması değildir. Çoğu üründe workflow daha ucuz, daha hızlı ve daha güvenlidir. Agent; yol belirsiz, ortam değişken ve modelin süreci yönetmesi gerçekten esneklik kazandırıyorsa anlamlıdır.
"Workflows are systems where LLMs and tools are orchestrated through predefined code paths. Agents ... are systems where LLMs dynamically direct their own processes and tool usage."Workflow'larda LLM'ler ve tool'lar önceden tanımlanmış kod yollarıyla orkestre edilir; agent'larda ise LLM'ler kendi süreçlerini ve tool kullanımını dinamik olarak yönlendirir.
Hedef ölçütü
Agent'in hedefi doğal dilde bir arzu olmak zorunda değildir. Bir test suite'in yeşile dönmesi, bir formun tamamlanması, kullanıcı onayı, maliyet sınırı veya reward sinyali hedef olabilir.
kullanıcı niyeti
görev tanımı
başarı ölçütü
kısıtlar
örnekler
Belirsiz hedef agent'i sonsuz sohbet moduna iter. İyi hedef eylemi kısıtlar: 'şu repo'da failing test'i bul, minimal fix yap, test geçince dur' gibi. Küçük fark, büyük operasyonel farktır.
State
State yoksa her adım yeni bir tahmindir. State varsa sistem nerede olduğunu bilir: kullanıcı ne istedi, hangi tool'lar denendi, hangi gözlemler geldi, hangi dosyalar değişti, hangi hipotezler elendi.
stateless tool call
stateful run
working memory
aktif hedef + son gözlem
geçmiş
tool çağrıları + yanıtlar
episodic memory
önceki koşuların özeti
semantic memory
kalıcı bilgi / doküman
procedural memory
nasıl yapılır bilgisi
State her şeyi saklamak değildir. İyi state seçicidir: aktif hedef, son gözlem, kritik kararlar, başarısız denemeler ve devam etmek için gereken kanıtlar. Çöp state agent'i yavaşlatır; eksik state aynı hataya döndürür.
Tool yüzeyi
Tool, modele dış dünya ile temas veren arayüzdür. Arama yapmak, kod çalıştırmak, dosya okumak, takvim güncellemek, ticket açmak veya tarayıcıda tıklamak tool olabilir.
politika: şema + izinler + hatalar + idempotency
read-only
arama, dosya okuma, log inceleme
write
PR açma, ticket güncelleme, email taslağı
dangerous
silme, para harcama, prod deploy
Tool tasarımı API tasarımıdır. İsim, schema, hata mesajı, izin sınırı ve idempotency net değilse agent zeki görünse bile kırılgan davranır. Yazma, para harcama, email gönderme veya veri silme gibi eylemlerde insan onayı tasarımın parçası olmalıdır.
Agent loop
Tek seferlik tool call agent değildir; yalnızca araçlı bir cevaptır. Agentlik, gözlem ve eylemin tekrar eden döngüsünde ortaya çıkar: observe, decide, act, observe again.
model sınırının içinde
iç eylemler: reasoning, retrieval, reflection
model sınırının dışında
dış eylemler: API, browser, shell, database
Loop güç demektir ama risk de demektir. Her tur maliyet ekler, hata biriktirir ve beklenmedik yan etkiler üretebilir. Bu yüzden loop; bütçe, izin, tekrar tespiti ve doğrulama ile çevrelenmiş kontrollü bir koşudur.
"Agent tasarlamak, modele 'akıllı ol' demek değildir; gözlem, eylem, state ve durma koşullarını açık bir sözleşmeye bağlamaktır."
Durma
Termination sonradan eklenen bir fren değil, agent mimarisinin birinci sınıf parçasıdır. Agent'in en kötü hatası bazen yanlış cevap vermek değil, bitirmesi gereken yerde devam etmektir.
başarı
hedef ölçütü sağlandı
tool işi kalmadı
final answer hazır
maks. tur
bütçe bitti
tekrar
aynı eylem + aynı gözlem
guardrail
izin veya güvenlik sınırı
insan girdisi
onay bekleniyor
İyi termination birden fazla çıkış kapısı tanır: final answer geldi, test geçti, terminal state görüldü, max iteration doldu, aynı observation tekrar etti, guardrail patladı, tool hata verdi veya insan onayı gerekiyor.
Kontrol listesi
Bir sisteme agent demeden önce beş soruyu sorun: ortam sınırı nerede, başarıyı kim ölçecek, hangi state kalıcı, hangi tool hangi izinle çalışacak, hangi durumda koşu duracak ya da insana dönecek?
Bu cevaplar netse agent yalnızca pazarlama etiketi değil, üretimde davranışı tahmin edilebilir bir yazılım bileşeni olur.